Openingsspeech Bart Sas

Start
Omhoog

 

Openingsspeech Bart Sas, stadsarchivaris.

Tentoonstelling ‘Bezoekt Turnhout – twee eeuwen Turnhoutse affiches’.

Geachte heer burgemeester,
Geachte heer schepen,
Beste aanwezigen,

Moet een stadsarchief tentoonstellingen organiseren ? Dat is voer voor discussie. Aan de ene kant zou je kunnen zeggen, neen, een stadsarchivaris moet zich in de eerste plaats bezighouden met informatiebeheer en informatieverstrekking.  Een archief is nu eenmaal geen museum waar je een aantal objecten of prenten geordend volgens thema of periode kan gaan bekijken. Een archief is een grote gegevensbank die iedereen vrij en gratis moet kunnen bevragen. En het is de taak van de archivaris om ervoor te zorgen dat die massa aan gegevens, afkomstig van stadsdiensten, verenigingen en personen, volledig is, betrouwbaar is en begrijpelijk is voor een zo groot mogelijk publiek. Voorwaar een volle dagtaak, zeker als je rekening houdt met de enorme hoeveelheid digitale documenten die vandaag de dag wordt aangemaakt en op termijn zal moeten gearchiveerd worden.

Maar aan de andere kant, af en toe geven tentoonstellingen aan de archivaris de kans om een groter publiek te bereiken, mensen die normaal geen archief bezoeken of om dat stoffige en weinig sexy imago af te schudden. Veel mensen denken bij archief spontaan aan vergeeld papier of perkament en onleesbaar schrift, iets voor de experts. Als je dan als archivaris de kans hebt om de aandacht te vestigen op een minder bekend onderdeel van je collectie, dan laat je die niet liggen.

En dus... toen ik verleden jaar hoorde dat de mensen van ‘Het Bezemklokje’ het idee hadden om een tentoonstelling met affiches te organiseren, dacht ik daar doen we aan mee. Want we hebben zelf ook affiches, alleen weet niemand het. Tot nu toe zaten ze verspreid over verschillende locaties, in ladekasten, op rekken in archiefdozen, tot op de zolder van het Stadhuis. Naar aanleiding van deze tentoonstelling hebben we dan ook zoveel mogelijk affiches uit het Stadsarchief samengebracht en opgelijst. Voor het eerst. Het werd uiteindelijk geen enorm grote collectie, geen
duizenden stuks zoals in het Letterenhuis of in het Stadsarchief Gent, maar we deden wel een paar heel mooie ontdekkingen. Bijvoorbeeld de drie affiches die opgevouwen in een doos zaten. (Zie foto) Bij het openvouwen bleek dat het ging om de aankondiging van Gemeentefeesten uit de jaren 1870 en 1880. Ze zijn zowat drie meter lang en een meter breed. Helaas kan u ze niet zien op deze tentoonstelling omdat ze zo bros waren geworden op de vouwen dat ze dienden gerestaureerd te worden. Of de tientallen ontwerpen van affiches die werden ingezonden ter gelegenheid van 750 jaar Turnhout, begin jaren zestig. Op de achterkant van elke affiche staat een woord of een zin, die wellicht verwijzen naar de verschillende ontwerpers. We tonen op de tentoonstelling één van deze ontwerpen én de uiteindelijke versie. Aan u om uit te maken welke de mooiste is.

Maar moet een Stadsarchief een aparte collectie affiches aanleggen? Hierop is het antwoord duidelijk ja. Affiches geven een goed beeld van wat er in een bepaalde periode leefde in een stad. Hoe reageerde het stadsbestuur op bepaalde situaties. Wat stond er op het programma op feesten en kermissen? Hoe voerden bedrijven reclame voor hun producten? Welke verenigingen waren actief?

Niet zo verwonderlijk zijn de meeste affiches uit het Stadsarchief die te zien zijn op de tentoonstelling aankondigingen van het stadsbestuur of van hogere overheden (nationaal, provinciaal). Toegegeven, veel informatie van op de affiches is ook terug te vinden in het archief (reglementen, verordeningen, kandidaten voor de verkiezingen) maar het is vaak heel interessant om te lezen hoe die boodschap werd overgebracht aan de bevolking, door bv. de burgemeester. De meest interessante stukken in deze categorie zijn dan ook de aankondigingen in tijden van onrust, oorlog en bezetting. Een mooi voorbeeld op de tentoonstelling is de affiche als reactie op de opstand van de wevers in het hongerjaar 1845. Interessant is ook hoe je in de aankondigingen van de Duitse bezetter tijdens de twee Wereldoorlogen tussen de regels kan lezen hoe de krijgskansen er voor stonden. De taal wordt dreigender, meer en meer wordt verboden. Ook hiervan hangen een aantal mooie voorbeelden op de tentoonstelling. En vanaf eind jaren 1930 gaat het stadsbestuur voor het eerst reclame maken voor Turnhout als reisbestemming.

Dit heeft natuurlijk te maken met de betaalde vakantie die wordt ingevoerd in 1936. En dat levert, in contrast met de officiële aankondigingen in zwart-wit, kleurrijke affiches op. Van een prachtexemplaar uit 1939, een ontwerp van Herman Diels, ontleenden we trouwens de titel voor de tentoonstelling: ‘Bezoekt Turnhout’.

De hoofdmoot van de tentoonstelling wordt gevormd door aankondigingen van evenementen: concerten, kermissen, sportmanifestaties. Voor het Stadsarchief haalden we die in de meeste gevallen uit de archieven die verenigingen ons in de loop der jaren schonken. En dat is interessant, want dan ken je ineens de context waarin zo'n affiche tot stand gekomen is. Als voorbeeld geef ik de Katholieke Filmliga die vanaf de jaren dertig en tot in de jaren 1960 actie voerde tegen “schunnige films”, ze deden aan filmopvoeding.

De liga organiseerde filmavonden met fatsoenlijke films. Als je die context kent, dan weet je ook waar de afkorting KFL op één van de affiches staat, waarom die organisatie een filmavond organiseerde en waarom die werd ingeleid door een pater jezuïet. Een ander voorbeeld is het archief van het Turnhoutse Tijlcomité of de Kring Taxandria. En ik merk even op dat het belangrijk is om die contextgegevens te bewaren. Dus ook al vormen we nu in het Stadsarchief een aparte collectie affiches, we maken steeds een verwijzing naar de archieven waar die stukken werden uitgenomen.

Helaas, van vele verenigingen die Turnhout ooit rijk was, zijn affiches vaak het enige dat nog rest. En dan zie je hoe belangrijk zo'n collectie als die van Het Bezemklokje is: op de tentoonstelling hangen affiches van organisaties als Chiro, het Stedelijk Sportverbond, de Gegroepeerde Middenstanders van Turnhout, organisaties waarvan we (wellicht) geen andere documenten hebben. Hetzelfde geldt eigenlijk voor de vele scholen. Hoe belangrijk Turnhout ook is als onderwijsstad, er zijn tot nu toe weinig of geen historische archieven van scholen vrij raadpleegbaar.

Op de tentoonstelling hangen een aantal prachtexemplaren van het H. Graf, van de Kant- en Naaischool, de Nijverheidsschool, het Atheneum, van toneelopvoeringen in Sint-Jozef en Sint-Victor. Deze affiches nodigen ons uit om op zoek te gaan naar meer informatie over deze scholen, naar andere documenten van deze scholen, liefst naar zo volledig mogelijke archieven. Een laatste, kleiner thema, u heeft intussen door dat de tentoonstelling netjes is opgedeeld in thema’s, wordt gevormd door reclame van Turnhoutse bedrijven. En hier maak ik als archivaris dezelfde bedenking als bij de affiches van de scholen. In sommige gevallen zijn het de enige getuigen die nog overblijven.

Maar het zijn ook ‘teasers’, ze geven zin om op zoek te gaan naar meer informatie en ander bronnenmateriaal over deze bedrijven, over Anco, Van Deun-Poppeliers en Miko.

Toch ook nog afronden met een blik op de toekomst, wat zal er nu gebeuren met de nieuw gevormde collectie affiches van het Stadsarchief na de tentoonstelling? Zoals gezegd, in het Stadsarchief proberen we zoveel mogelijk openbaar te maken voor het brede publiek. Maar tegelijkertijd willen we fragiele documenten ook beschermen tegen verval. En affiches zijn fragiele documenten: ze zijn groot, kreuken en scheuren snel. Tonen maar tegelijkertijd beschermen, het is een moeilijke evenwichtsoefening. Gelukkig brengt digitalisering hier sinds enkele jaren uitkomst. Ik wil hier dan ook even stevig reclame maken voor de nieuwe online erfgoedbank die door de erfgoedcel Noorderkempen in november zal worden gelanceerd. Het Stadsarchief zal hierin zijn uitgebreide collectie foto's en prentkaarten, die in samenwerking met de Erfgoedcel werd gedigitaliseerd, opnemen. Het lijkt niet meer dan logisch dat onze affiches uiteindelijk ook in deze erfgoedbank zullen terechtkomen. En ik hoop uiteraard dat ook de rijke collecties van het Bezemklokje binnen een aantal jaren digitaal raadpleegbaar zullen zijn. Want archiefdocumenten en collectiestukken worden pas echt waardevol als ze door een zo groot mogelijk publiek kunnen geraadpleegd worden.

Ik wou om af te sluiten nog een aantal mensen bedanken. Vooreerst de medewerkers van TRAM 41: René en Luc die de tentoonstelling vakkundig hebben opgebouwd, Ingrid, onze ‘duvel-doet-al’ op het vlak van communicatie,  Bram voor het ontwerp van de frisse affiche. De vrijwilligers van Het Bezemklokje voor het aanleveren van de bijschriften, het Speelkaartenmuseum voor het uitzoeken van twee mooie reclameaffiches uit hun eigen collectie en ten slotte Strip Turnhout dat ons op de valreep nog een affiche van de Stripdagen bezorgde.

En nog een laatste opmerking: als u straks op de tentoonstelling affiches herkent en er meer over weet dan staat beschreven in de bijschriften, of meer weet over de evenementen die worden aangekondigd, contacteer dan gerust TRAM 41 om uw verhaal te doen. De tentoonstelling is voor ons immers ook een uitgelezen kans om extra informatie te verzamelen over onze collectie!

 

Bart Sas
Stadsarchivaris
TRAM 41

 

© Dani Bellemans & Het Bezemklokje 2011-2018
laatste wijziging op 20/03/2019